تهدیدهای هیدروپلتیکی و آبی ترکیه برای منافع ایران، مریم خالقی­ نژاد

مؤسسه آینده پژوهی جهان اسلام

در عصر حاضر آمارهای سازمان های بین­المللی از جمله شورای جهانی آب، یونسکو، سازمان ملل و ... درباره منابع آب قابل شرب در مقیاس جهانی بسیار هشدار­دهنده است. این در حالیست که شورای امنیت سازمان ملل بیان کرده که سرچشمه­های غیرنظامی بی ­ثباتی، از جمله عوامل زیست محیطی تهدیدی برای صلح و امنیت شده است.

  بسیاری از محافل و مکاتب بر این باورند که آب هم­چون آتش زیر خاکستر منبع بالقوه نبردهای آینده است. اهمیت استراتژیک آب در خاورمیانه بر هیچکس پوشیده نیست از همین رو دکتر پطروس غالی وزیر خارجه اسبق مصر و دبیر کل سابق سازمان ملل متحد نیز بیان داشته است که: جنگ آینده در منطقه خاورمیانه بر سر آب خواهد بود. لذا اهمیت آب در خاورمیانه به عنوان یک آتش زیر خاکستر تلقی می­شود و می­تواند منبع بالقوه درگیری در خاورمیانه قرار گیرد. شرایط موجود نشان می­دهد که آب در اینده نه چندان دور به عنوان یک کالای اقتصادی و امنیتی قرار خواهد گرفت که در خاورمیانه به سمت تنش خواهد رفت.

بطور کلی در ارتباط با بحران آب در منطقه آسیای جنوب غربی، چهار طرف اصلی وجود دارد که عبارتند از: 1-­ طرف ایرانی 2-­ طرف عربی 3-­ طرف ترک 4-­ طرف اسرائیلی، که برای حل بحران آب در سطح منطقه­ای نیازمند همکاری همه­جانبه این طرفین است. هر چند تحلیلگران بسیاری در  نوشته­های خود معتقدند که همکاری در منطقه خاورمیانه امکان­پذیر نمی­باشد(بزی و همکاران، 1389: 11).

در خصوص نحوه سیاستگذاری در مورد منابع آب مشترک در خاورمیانه ، به نظر می­رسد ترکیه به دنبال یارگیری در سطح جهانی از میان کشورهایی مانند افغانستان و اتیوپی است که می­توانند شرایط یکسانی را با باهم داشته باشند ترکیه در واقع در پی یک الگوسازی است و در این راستا علاوه بر این مساله، از تقویت دیپلماسی عمومی و قدرت نرم خود مانند برگزاری همایش­های مختلف در خصوص آب بهره می­برد تا به دو هدف عمده خود دست یابد؛

هدف اول آن ایجاد یک نظم و گفتمان ویژه در خصوص بهره­برداری از آب­های مشترک در جهان است که برای این منظور نیازمند متحدانی می­باشد تا با گفتمان رایج در جهان که مصداق آن در کنوانسیون 1997 بیان شده است مقابله کند، هدف دوم ترکیه تقابل با رقبای دیرین خود یعنی ایران، عراق و مصر است که از ناحیه­ی افغانستان و آبریز دجله و فرات و نیل و اتیوپی آنها را تحت تاثیر قرار دهد(نقیبی، 1393). به نظر می­رسد ترکیه در پی استفاده از این منبع حیاتی به عنوان ابزاری است تا در شرایط ژئواستراتژیک منطقه تحول ایجاد کرده و خود را به عنوان یک هیدروهژمون در حد قدرت قبلی خود یعنی  امپراطوری عثمانی برساند. این روش سیاستگذاری برای کنترل آب، باعث برهم زدن نظم سیاسی منطقه خواهد شد و علاوه بر تشدید مناقشات موجود در منطقه، ساختار اجتماعی کشورهای منطقه را نیز دگرگون نموده و چه بسا راه را برای تسلط و نفوذ بیشتر بیگانگان بر منطقه هموارتر نماید( کرمی و همکاران، 1395: 40-45)

 ترکیه ادعاهای تازه نسبت به رودهایی همچون دجله و فرات و نیل مانند؛ سرزمینی بودن رود دجله و فرات دارد که باعث تشدید اختلاف با عراق و سوریه می­شود. چنین رویکردهای توسعه­ای ترکیه، که قدرت طلبی ترکیه در بطن آن نهفته باعث بی­ثباتی امنیتی در خاورمیانه شده است. تاثیرات این معضل بر کشور جمهوری اسلامی ایران ناشی از آن است که با عطف به اهداف اکولوژیکی برنامه ششم توسعه ایران، آب جایگاه بالایی را در این برنامه دارد، لذا ایران را نیز به نوبه خود در زمینه­های امنیتی و تامین منافع و رشد اقتصادی مورد تهدید قرار داده است. این در وضعیتی است که شاهد کاهش منابع آبی زیرزمین در کشور هستیم و همچنین آب مناطق مرزی تحت تاثیر کشورهای همسایه به خصوص عراق و افغانستان است.

در چشم­انداز دیگر این مساله  آنچه که مهم است آن است که ترکیه در پی هم­پیمانی با افغانستان است که در این شرایط نیز ایران به شدت دچار تنش می­شود در طول تاریخ ثابت شده است که افغانستان سیاست خارجی ایران را نسبت به آب بی پاسخ گذاشته است و کمتر اتفاق افتاده که به عقد توافقنامه­هایی در خصوص رود هیرمند با ایران اقدام نموده و یا به آنها برای مدت طولانی پایبند بماند به همین دلیل در شرق و جنوب شرق در آینده نه چندان دور شاهد برخی مشکلات آبی خواهیم بود مانند ساخت "سد کجکی" در هیرمند در سال 1953 که باعث بروز اختلافاتی میان افغانستان و ایران گردید. در سال 2016 نیز این کشور اقدام به قراردادی در خصوص ساخت فاز دوم سد کجکی با یک شرکت ترکیه­ای کردند که این امر باعث  زمینه­سازی در خصوص شکل­گیری توافقنامه­های دیگری با ترکیه و تهدید هرچه بیشتر ایران می­گردد و یا  همچنین در خصوص پروژه "سد سلما" مشکلات و اختلافاتی میان دو کشور ایران و افغانستان وجود دارد که این چنین مسائل ممکن است ضمن نبود موافقتنامه­ای در این خصوص مابین دو کشور، باعث وخیم­تر شدن روابط ایران و افغانستان و گرایش بیشتر آن به سمت رقیبان ایران مانند ترکیه گردد.

  با در نظر گرفتن این مهم که در این فرایند نیز کردستان عراق نقش بسیار مهمی را در تشدید فشار به نواحی شیعه و سنی نشین خواهد داشت، امکان به وجود آمدن چنین مشکلاتی در غرب هم به دور از انتظار نیست. امروزه با توجه به اینکه مشکلات مرزی میان ایران و عراق کمرنگ شده است اما به نظر می­رسد که مشکلی که می­تواند روابط دو کشور را تحت تاثیر قرار دهد مساله آب است. کشور ترکیه به بهانه برنامه­های توسعه­ای خود ورودی آب به دجله و فرات را کاهش داده است که این کاهش وروردی باعث تاثیر آب اروندرود ایران هم شده است. در رودهایی مانند کارون و هیرمند هم چنین معضلاتی را مشاهده خواهیم کرد که باعث افزایش مشکلات زیست محیطی برای ایران می­شود و لذا امروزه که شاهد تاثیر گذاری عوامل زیست محیطی در ابعاد مختلف توسعه، رشد اقتصادی و اجتماعی و حتی تامین امنیت ملی هستیم به دور از انتظار نیست که امنیت ایران و تامین منافع کشور تحت تاثیر این سیاستگذاری­ها  قرار گرفته و با تحول و دگرگونی مواجه گردد.(مختاری و عبدی، 1395).

با عطف به اینکه سیاست خارجی هر کشوری درخصوص تامین منافع تحت تاثیر ارتباط با کشورهای دیگر است سیاست ایران نیز در پیوند با آب و ارتباطات آبی با کشورهای همسایه خواهد بود. این چالش علاوه بر جنبه­های خارجی در خصوص امور داخلی نیز ممکن است باعث تعدیل در رشد و روند توسعه و کاهش منابع موجود برای رسیدن یه این امر و چشم اندازهای آینده شود و از سویی باعث تحرک­های اجتماعی برخی طبقات مانند کشاورزان و دامدارن خواهد شد و سیل عظیمی از مهاجرت­های داخلی شکل خواهد گرفت که این تغییر و تحولات داخلی ممکن است زمینه ساز آشوب­های اجتماعی در جامعه و اعتراضات متنوع در نتیجه ایجاد خلل در امنیت شود. بر همین اساس است که انتظار می­رود سیاستمداران و مسولان با استفاده از دیپلماسی نقش فعالی را در منطقه ایفا کنند و به ایجاد برنامه­هایی در سطح منطقه و جهان بپردازد تا با تعامل با کشورهای همسایه برای جلوگیری از ادامه این روند سیاستگذاری ترکیه در خاورمیانه و راه­حلی متعادل برای استفاده از اب­های مشترک برسند و ضمن هموارتر نمودن مسیر رشد و توسعه خود به منافع ملی خود دست یافته و امنیت خود را به خصوص از لحاظ زیست محیطی تامین نمایند.

منابع

1.     بزی، خدارحم و خسروی، سمیه و جوادی، معصومه و حسین­نژاد، مجتبی(1389). بحران آب در خاورمیانه( چالش­ها و راهکارها)، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین­المللی جغرافیدانان جهان اسلام (ICIWG 2010)

2.     کرمی، افشین و حسن­زاده، جواد و پیشگاهی فرد، زهرا(1395). تاثیرات هیدروپلیتیک بر مناسبات عراق و ترکیه با تاکید بر دجله و فرات، نشریه مطالعات سیاسی جهان اسلام، دوره5، شماره 17، بهار، صص 29-51.

3.     مختاری، حسین و عطاءالله، عبدی (1394). نگاهی به فرصتها و تهدیدهای هیدروپلیتیک ایران، ایران بازگو( بازگو کننده گلچینی از اخبار و پژوهش­های سیاسی و ژئوپلیتیکی روز ایران و جهان)، ، http://www.civilica.com/Paper-GEOPOLITICS02-GEOPOLITICS02_011.htm

4.     نقیبی، محسن(1393). اب ابزار جدید مقابله ترکیه با ایران است، ایفنا، پایگاه خبری تحلیلی فولاد، هجدهم اسفند ماه، کد خبر 270519.

 

 

 

e-max.it: your social media marketing partner

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید