"امنیت و جنگ‌های آینده در جهان اسلام"

دکتر سید سلمان صفوی؛ رئیس مرکز بین‌المللی مطالعات صلح لندن

امنیت ملی و پیش‌­بینی کم و کیف جنگ­‌های آینده در جهان اسلام از موضوعات مطالعات راهبردی دفاعی و امنیتی جهان اسلام است؛ در این مقاله پس از مرور بر جنگ­‌های گذشته، تفاوت اساسی جنگ­‌های آینده با جنگ­‌های گذشته تدوین می­‌شود و سپس پیشنهاداتی برای ارتقاء توان امنیت ملی و نظام دفاعی با رویکرد راهبردی برای دوره‌­ی جدید بیان می­‌گردد.

تاریخ تحولات جنگ

جنگ­‌ها در کتب اروپاییان به‌طور رسمی به دوره­‌های ذیل تقسیم می­‌شوند: از پیش از تاریخ تا سال 1000، 1000 - 1453 (که سقوط قسطنطنیه به دست نیروهای عثمانی و سرنگونی امپراطوری رم شرقی است)، 1500 - 1799، 1800 - 1899، 1900 - 1944 (پایان جنگ جهانی دوم)، 1945، 1989، 1990، 2002، 2003 تا امروز. هرچند به نظر نگارنده روش بهتر تقسیم دوره‌­ی جنگ­‌ها بر اساس نظام تمدنی است. نظام تمدنی است که ماهیت و مکانیسم جنگ هر دوره را بیان می­‌نماید. از این منظر جنگ‌­های بشر به چهار دوره‌­ی کشاورزی، انقلاب صنعتی (قرن 18 تا 1980)، انقلاب الکترونیک (1980تا 2001) و انقلاب پست الکترونیک (2001 به بعد با محوریت هوش مصنوعی) تقسیم می‌­شود. نخستین انقلاب صنعتی از اواسط سده‌­ی هجدهم تا نوزدهم در بریتانیا و امریکا رخ داد که طی این دوره جوامع عمدتاً کشاورزی و روستایی تبدیل به جوامع صنعتی و شهری شدند، صنعت نساجی و آهن به‌همراه ماشین بخار نقش محوری در انقلاب صنعتی ایفا کردند. صنعتی شدن به‌معنای استفاده از نیروی ماشین به‌جای نیروی انسان است. انقلاب صنعتی ابتدا از انگلستان شروع شد زیرا انگلستان پس از چندین قرن تحول سیاسی داخلی، توسعه­‌ی استعمار تجاری، گسترش ناوگان دریایی، رشد طبقه­‌ی متوسط و بهبود امور نظامی و اداری کشور از نظر زمین، کارگر، سرمایه، مدیریت و حکومت وضعیت مطلوب و هماهنگ داشت که زمینه­‌ی پیشرفت صنعتی در این کشور را فراهم می­‌کرد.

انقلاب صنعتی در انگلستان در سه زمینه بافندگی، زغال سنگ و ذوب آهن بیشتر نمود یافت. دو نتیجه­‌ی مهم انقلاب صنعتی گسترش استعمار اروپایی‌­ها در کشورهای آسیایی و افریقایی و بهره‌­کشی از کارگران در داخل بود. نماد انقلاب صنعتی ماشین بخار است و انقلاب صنعتی هم دومین تحول عظیم دنیا است. تحول اول را انقلاب کشاورزی و تحول سوم را انقلاب الکترونیک می­‌دانند. دومین انقلاب صنعتی بین 1870 تا 1914 تا آستانه‌­ی جنگ جهانی رخ داد؛ در این دوره صنعت نفت، صنعت فولاد، صنعت برق پدیدار شد و با استفاده از نیروی برق فرآیند تولید انبوه شکل گرفت. مهم‌ترین اختراعات این دوره عبارت است از: تلفن، چراغ برق، ضبط صوت و موتور احتراق درون‌سوز. ماشین جنگی اروپا با توجه به تحولات صنعتی توسعه یافت. عقب­‌افتادگی صنعتی امپراطوری عثمانی منجر به شکست امپراطوری عثمانی از اروپایی­‌ها و فروپاشی مهم‌ترین قدرت سیاسی و نظامی مسلمانان در جهان شد.

انقلاب صنعتی سوم یا انقلاب دیجیتال یا انقلاب الکترونیک است. سومین انقلاب صنعتی موسوم به انقلاب دیجیتال مربوط به تحول فناوری­‌های الکتریکی و مکانیکی آنالوگ به فناوری­‌های دیجیتال می‌­شود. طلیعه‌­ی این انقلاب پس از جنگ جهانی دوم با ابداع ترانزیستور شروع شد. پنتاگون و ارتش امریکا از دهه­‌ی 1950 استفاده از کامپیوتر را قبل از آمدن به بازار شروع نمودند. تحقیقات اصلی در حوزه‌­ی کامپیوتر، موبایل و اینترنت از سوی پنتاگون تأمین مالی می‌­شد؛ اما تحول اساسی از دهه­‌ی 1980 به بعد رخ داد. پیشرفت­‌های انقلاب دیجیتال عبارت هستند از: رایانه‌­های شخصی، اینترنت و فناوری اطلاعات و ارتباطات. امروز اکثر مردم و نهادها و جهان از اینترنت، کامپیوتر، موبایل و تبلت استفاده می­‌نمایند. امریکا با استفاده از انباشت سرمایه­‌ی برتر نسبت به اروپا به‌خاطر کمتر آسیب دیدن در جنگ جهانی دوم توانست با هزینه کردن بیلیونی تحول عظیم در حوزه‌­ی تکنولوژی ایفا نماید و با برتری تکنولوژیک و تولید جنگ‌افزارهای تراز نوین برتر توانست پس از جنگ جهانی دوم میراث­‌خوار استعمارگران اروپایی در جهان سوم گردد و تبدیل به یکی از دو ابرقدرت جهانی شود.

تعبیر انقلاب صنعتی چهارم نخستین بار در کنفرانس داوود سال 2016 به‌کار گرفته شد و مدیر ارشد کنفرانس داوود در کتاب انقلاب صنعتی چهارم وجه تمایز آن از انقلاب­‌های پیشین را تشریح نمود؛ آنچه که اینجانب آن را پست- الکترونیک 2001 به بعد با محوریت هوش مصنوعی می­‌نامم. بنابراین "کلاوس شواب" می­‌گوید انقلاب صنعتی چهارم و بنده پست الکترونیک می‌نامم. این دوره با اشاعه­‌ی فناوری­‌ها، فاصله‌­ی میان سپهرهای فیزیکی، رایانشی و زیستی را کمرنگ یا حذف می­‌کند و متشخص می­‌شود. این دوره با ظهور فناوری‌های نوین در چند حوزه­‌ی رباتیک، هوش مصنوعی، نانوتکنولوژی، پردازش کانتومیم، زیست فناوری و اینترنت اشیاء و خودروهای خودران همراه است. آن را با تلفیق تکنولوژی­‌هایی که خطوط بین حوزه‌­های فیزیکی، دیجیتال و بیولوژیکی را خنثی می­‌کند مشخص می­‌کنند و یا متشخص می­‌گردد.

سه دلیل وجود دارد که تحولات امروز نه صرفاً طولانی شدن انقلاب صنعتی سوم بلکه ورود به یک دوره­‌ی متمایز است که عبارتند از: سرعت، دامنه و تأثیرات سیستم. سرعت پیشرفت­‌های جاری هیچ سابقه­‌ای ندارد. هنگامی‌که در مقایسه با انقلاب صنعتی قبلی موج چهارم به سرعت در حال تکامل است، تقریباً هر صنعت در هر کشور در حال دگرگون شدن است و گستردگی و عمق این تغییرات تحول کل نظام تولید، مدیریت و حکمرانی را بیان می­‌کند. این انقلاب کل نظام تولید، مدیریت و حکمرانی را در هر صنعت و هر کشوری متحول می­‌کند و سرعت تحولات آن قابل مقایسه با انقلاب­‌های گذشته نیست بلکه بسیار سریع‌تر است. به‌کارگیری پهبادها و هواپیماهای بدون سرنشین و حملات سایبری از سوی امپریالیسم امریکا طلیعه­‌ی فرارسیدن دوره­‌ی جدید جنگ‌­ها هماهنگ با انقلاب صنعتی چهارم یا انقلاب پست الکترونیک است.

باید توجه داشته باشیم که سلاح­‌ها تاریخ را تغییر داده­‌اند؛ یعنی یکی از مؤلفه­‌های تغییر روند تاریخ نوع جنگ‌افزارها است که در رشد و سقوط تمدن­‌ها کمک کرده­‌اند. دیوار قسطنطنیه از امپراطوری رم شرقی با شلیک توپ­‌های ارتش عثمانی در 1453 میلادی فروریخت و امپراطوری رم شرقی از تاریخ محو شد. قرن بیستم شاهد افزایش چشم­گیر در نوآوری سلاح‌­ها بود اما همچنین توانایی آن‌ها در نابودی کل سیاره‌­ی زمین تأثیر می­‌گذارد. سلاح­‌های شیمیایی برای اولین بار در مقیاس بزرگ در میدان جنگ در جنگ جهانی اول از سال 1914 استفاده شد. هواپیما و تانک برای نخستین بار استفاده شد، برای نخستین بار به‌گونه‌­ای انبوه مناطق غیرنظامی بمباران هوایی شدند. جنگ جهانی اول برجسته‌­ترین رخدادهای تاریخ بشر است و به‌گونه­‌ای مستقیم و غیرمستقیم نقش بزرگی در تعیین تاریخ سده­‌ی بیستم داشته است. سقوط امپراطوری عثمانی مهم‌ترین نتیجه‌­ی جنگ جهانی اول بود که منجر به سقوط بزرگ‌ترین قدرت جهان اسلام شد و کشورهای اسلامی بین انگلیس و فرانسه تقسیم شدند. در جنگ جهانی اول طی چهار سال ده میلیون نفر کشته شدند. جنگ جهانی دوم با تحولات اساسی در سلاح­‌های جنگی شروع شد و با بمب‌­های هسته­‌ای امریکا و ژاپن تسلیم شد. این جنگ جهانی در 1945 پایان یافت و عصر ظهور امپریالیسم امریکایی فرا رسید و جغرافیای سیاسی جهان تغییر اساسی یافت.

تأسیس بلوک شرق و غرب و ظهور دو ابرقدرت امریکا و شوروی و افول قدرت استعمارگران اروپایی از پیامدهای سیاسی جنگ جهانی دوم بود. در طول جنگ جهانی دوم پنجاه تا هشتاد و پنج میلیون نفر کشته شدند که این آمار خونین‌­ترین درگیری انسان در طول تاریخ بشریت است. حدود سی میلیون کشته شدگان از مردمان شوروی بودند. در پی جنگ جهانی دوم ساختارهای زیربنایی و صنعتی اروپا ویران شد. این مسئله باعث ارائه‌­ی طرح مارشال از سوی امریکا شد که در نهایت نفوذ و تابعیت اروپای غربی از امریکا را در دهه­‌های بعد در پی داشت.

کمیت و کیفیت ویرانگری جنگ­‌های گذشته براساس نوع جنگ­‌افزارهای جنگجویان بر اساس نظام تمدنی آن‌ها بوده است. سلاح اصلی دوره‌­ی کشاورزی سلاح‌­های سرد مانند نیزه و شمشیر بوده است. از قرن 15 تا 17 میلادی سلاح‌­های باروتی مانند تفنگ، خمپاره و توپخانه تولید می­‌شود و به سرعت پیشرفت می‌­نماید. از تفنگ باروتی و توپخانه با برد کوتاه به موشک­‌های قاره­‌پیما، بمب­‌ها و موشک‌­های هسته­‌ای و هواپیمای زیردریایی. در هیچ جنگ دوره‌­ی کشاورزی ظرف چند دقیقه صد هزار نفر (مانند واقعهی وحشیانهی حملهی اتمی امریکا به هیروشیما و ناکازوکی در دورهی انقلاب صنعتی) کشته نشدند.

جنگ‌­های آینده یا جنگ‌­های دوره­‌ی پست الکترونیک

انقلاب پست الکترونیک یا فناوری آینده عملاً هر جنبه‌­ی جنگ را آن‌طور که اکنون ما می‌­دانیم تغییر می‌­دهد و این موضوع از پر­اهمیت‌­ترین چالش‌­های امنیت ملی جهان اسلام است. پیشرفت‌های تکنولوژیکی و ویرانگری در جنگ اکنون وابسته‌­تر از هر زمان دیگری است. میزان ویرانگری و سرعت ویرانگری جنگ‌­افزارهای دوره­‌ی پست الکترونیک بسیار وحشت­‌آور است و قابل مقایسه از جهت کمیت و کیفیت با جنگ­‌های دوره­‌ی کشاورزی، صنعتی و دیجیتالی نیست. تکنولوژی و جنگ پیچیده­‌تر شده‌­اند و درک آن‌ها نیازمند کاری سخت است. جنگ‌های آینده بسیار پیچیده و پر از ابهام است. جنگ­‌های آینده مبتنی بر تکنولوژی­‌های دوره­‌ی پست مدرن است که بودجه­‌ی تحقیقات پیشرفته­‌ی آن از سوی نهادهای نظامی قدرت­‌های بزرگ جهانی و غول­‌های اسلحه‌ساز مانند لاکهید و غول­‌های تکنولوژی نرم‌­افزار مانند مایکروسافت و گوگل به‌خصوص در زمینه­‌ی هوش مصنوعی بانک اطلاعات، پردازش و توزیع اطلاعات تأمین می‌­شود.

جنگ­‌های آینده، جنگ در فضای مجازی، سربازان بهبود­ یافته­‌ی زیستی که ترکیب انسان تغییر یافته‌­ی ژنتیکی و تراشه­‌های پیشرفته است، سربازان با قابلیت مافوق انسانی، این‌ها تصویرهایی از سربازان آینده است که بیشتر به ماشین شباهت دارند. موشک، پهباد، خودروهای زر‌ه‌­ای، سلاح‌­های لیزری و رادیو فرکنسی، زیست‌­شناسی مصنوعی، سینستیک بیولوژی، عملیات روانی و جنگ‌های نرم به‌خصوص در حوزه­‌ی نظام بانکی و تعاملات مالی است. فرم و کارکرد جنگ برای همیشه تغییر یافته است؛ به گزارش یکی از افسران عالی رتبه­‌ی نیروی هوایی ارتش امریکا در سال 2014 لابراتوآر تحقیقاتی ارتش امریکا از گروهی متخصصین خاص که میدان جنگ در 2050 را توصیف نمودند؛ آن‌ها پیش‌­بینی کرده‌­اند که میدان جنگ با حضور سربازهایی با قابلیت مافوق انسانی، رباط­‌های غول­‌پیکر، سیستم‌­های خودمختار جنگ­‌افزار و کنترل و فرماندهی، مدل‌­سازی و شبیه­‌سازی رفتار حریف، یک محیط اطلاعاتی بسیار محرمانه با قدرت فریب دادن، هک کردن، ارسال اطلاعات غلط و جنگ الکترونیک متراکم، سلاح­‌های لیزری و ماکروویوی متشخص میگردد. در جنگ­‌های آینده شخصیت‌های بارز نظامی و سیاسی در وهله اول هدف کشته شدن واقع می‌شوند؛ از طریق نشانه‌های منحصر به فرد الکترونیکی و رفتاری آن‌ها. هوش مصنوعی و تکنولوژی سایبری مغز، گوهر و یا جوهره‌ی سلاح‌های آینده هستند. پیامدها و نتایج مخرب این جنگ‌افزارهای نوین هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است؛ به‌خصوص نتایج و پیامدهای مخرب استفاده از هوش مصنوعی و سینستیک بیولوژی به سختی قابل محاسبه و همچنین قابل کنترل است. هوش مصنوعی یادآور اسطوره دکتر فرانکشتاین است. اسطوره فرانکشتاین در مورد مبدل شدن مخلوق به خالق قرن‌ها مطرح است اما تنها به تازگی تحت تأثیر انقلاب سایبرناتیک و هوش مصنوعی، این فناوری وارد قلمرو ممکن شده است. هر دولت یا شرکتی که زودتر به هوش مصنوعی سوپر دسترسی پیدا نماید سلطان جهان آینده خواهد بود. چون به سرعت این سیستم دانش خود را به‌طور نجومی افزایش می‌دهد که دیگر قابل رقابت با دیگر بازیگران نخواهد بود.

در رقابت برای رهبری نژاد تکنولوژیک در حال ظهور و نبردهای آینده هوش مصنوعی به سرعت در حال تبدیل شدن به مرکز بازی قدرت‌های جهان است. همان‌طور که در بسیاری از کشورها دیده می‌شود توسعه سیستم سلاح‌های خودمختار به سرعت در حال پیشرفت است. این افزایش در تسلیحات هوش مصنوعی به نظر می‌رسد توسعه بسیار بی‌ثبات کننده‌ای داشته باشد. این چالش امنیتی پیچیده را برای نه تنها تصمیم‌گیرندگان هر کشوری بلکه برای آینده بشریت نیز به ارمغان می‌آورد. چاپ‌برهای سه بعدی از متشخصه‌های جنگ‌های جدید هستند که این چاپ‌برهای سه بعدی با قابلیت به‌کارگیری مواد مختلف می‌توانند به سرعت تجهیزات نظامی را برای واحدهای متحرک نظامی اعم از چریکی یا تروریستی تولید نمایند.

انواع جنگ و چگونگی استفاده آن‌ها از تکنولوژی‌های جدید

انواع جنگ عبارت از: جنگ دولت با دولت، جنبش‌های آزادی‌بخش با دولت‌های استعماری و استبدادی، تروریزه و جنگ‌های نیابتی. در سه نوع آخری عمدتاً از جنگ‌های سایبری و پهباد استفاده می‌شود.

نقاط برخورد جنگ‌های آینده

حکومت امریکا مهم‌ترین دشمن جهان اسلام تا سال 1414 خواهد بود. سیاست امریکا با توجه به روی آوردن به تقابل با قدرت رو به افزایش چین سیاست زمین سوخته در خاورمیانه است؛ آن‌ها به‌مرور این منطقه را ترک می‌کنند و اولویت خود را در خاور دور متمرکز می‌نمایند. اما برای کنترل قدرت‌های بزرگ، سیاست زمین سوخته در خاورمیانه پیگیری می‌شود؛ کاری که در لیبی، سوریه و عراق انجام دادند و این سه کشور مهم جهان اسلام را نیمه ویرانه و زیرساخت‌های اقتصادی آن‌ها را نابود نمودند. مهم‌ترین رقیب امریکا در این منطقه ایران است که تاکنون هم ایران شکست‌‎های سختی بر امریکایی‌ها و احزابشان در سوریه و عراق وارد نموده است. امریکا برای کنترل چین سیاست تحمیل هم‌سویی کشورهای اندونزی و مالزی را پیگیری می‌نماید که ممکن است به جنگ منجر شود. ماهیت متفاوت جنگ‌های آینده که مبتنی بر تکنولوژی‌های جدید است امنیت جهان اسلام را از سوی قدرت‌های بزرگ جهانی و در رأس آن‌ها امریکا در خطر قرار می‌دهد؛ لذا دنیای در حال تحول و پیچیده و جنگ و فناوری، خواستار توجه بیشتر به مسائلی است که امنیت ملی ما را شدیداً تهدید می‌نماید قبل از آنکه دیر شده باشد. حال چگونه می‌توانیم به چالش‌های امنیتی جدید پاسخ دهیم؟

اختصاص بودجه تحقیقاتی برابر با پنج درصد از تولید ناخالص ملی سالیانه برای تحقیقات در حوزه سایبر، گنبدهای ضد هوایی و هوش مصنوعی از اولویت‌های آمادگی برای مقابله با جنگ‌های آینده است. کاهش هزینه‌های نظامی در حوزه جنگ‌افزارهای متعارف و تغییر نظام آموزشی سربازان و فرماندهان، تبیین پدافند عملیات روانی به نخبگان برای آموزش به توده‌های مردم برای مقابله با شست‌وشوی مغزی مردم از طریق عملیات روانی دشمن، تربیت شرکت‌های دانش بنیان به‌خصوص در حوزه هوش مصنوعی، سایبر، بایوتکنولوژی و فضایی، بازسازی نظام بانکی و تقویت هم‌بستگی ملی باید در دستور کار ما سریعاً قرار گیرد.

جمع‌بندی

باتوجه به تحولات چشم‌گیر در جنگ‌افزارها، جهان اسلام باید برای ارتقاء سطح امنیت ملی خود به سرعت تغییرات اساسی در جنگ‌افزارها و راهبردهای دفاعی خود هماهنگ با دوره پست الکترونیک انجام دهد. ایران، ترکیه و اندونزی به‌عنوان پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی جهان اسلام برای تحقیقات سلاح‌های دفاعی دوره پست الکترونیک باید با یکدیگر بیشتر مشارکت نمایند. بودجه متناسب هم‌تراز با نیازهای آینده در چارچوب ارتقاء سطح امنیت ملی برای تولید دانش جنگ‌افزارهای نوین به فوریت باید تصویب شود. راه میانبر نیز آن است که با توجه به دوره جهانی شدن دانشمندان بازنشسته و جوان اروپایی به‌عنوان مشاوران فنی استخدام شوند؛ همان کاری که شاه عباس در قرن هفدهم با استخدام برادران شرلی انجام داد و ارتش ایران را مجهز به توپخانه نمود. او از بریتانیا برای مقابله با استعمار پرتغال و آزادی بندر گمبارون از چنگال پرتغالی‌ها استفاده نمود. ما این تجربه را به نحو موفقت‌آمیزی با روسیه در سوریه برای مقابله با تهاجم وحشیانه­­‌ی امریکا داشته‌ایم که قابل گسترش است. روسیه و برخی کشورهای اروپایی مانند ایتالیا و جهان اسلام به همدیگر برای مقابله با امریکا نیاز دارند و از این فرصت نیاز متقابل برای همکاری‌­های دانش فنی پیشرفته­‌ی دفاعی بهره‌­برداری باید نمود تا زودتر به نتیجه­‌ی مطلوب رسید. برادران غیور و مؤمن سپاه پاسداران ما توانستند در سه حوزه­‌ی لبنان، عراق، سوریه، امریکا را با همه­‌ی هیمنه و شوکتش و بودجه­‌ی تریلیون دلاری­‌اش شکست ذلیلانه دهند؛ به‌طوری که ترامپ اعتراف نمود هفت تریلیون دلار در خاورمیانه هزینه کردیم اما متأسفانه ناچارم کاملاً مخفیانه به آنجا یعنی عراق سفر کنم. پس پیروزی در دوره‌ی جنگ­‌های آینده با راهبرد دفاعی علمی پیشرفته، توکل بر خدای قادر و همبستگی ملی امکان­‌پذیر است. هدف ما برقراری امنیت و صلح عادلانه در جهان پیش رو است.

e-max.it: your social media marketing partner